«АДАМ БОЛУУ» ДИНИНДЕ ОРТОК ПСИХОЛОГИЯЛАР-1

«Адам болуу» дининин жашоо философиясы жана эрежелери Куран ахлагына толугу менен карама-каршы келген жалган, негизсиз бир ишенимге таянат. Бул шайтандык ишеним адамдын бүт жашоосуна өкүмчүлүк кылган, коомдо да табигый жана жарактуу сыяктуу көрүнгөн бир көз-караш. Курандын көп жеринде жаман ахлак модели катары сүрөттөлгөн мамиле жана кыймыл-аракеттер «адам болуу» динин жашагандар тарабынан көбүнчө өзгөчөлөнүү катары кабыл алынат.

Бул жалган дин – эрежелерге толгон бир жашоо калыбы. Коом көп бөлүгү ата-бабаларынан мурас калган бир катар эрежелерге ээ. Бул эрежелер болсо «...Чынында биз аталарыбызды бир үммөт (дин) тутунганын көрдүк жана чынында биз алардын жолун жолдогон адамдарбыз.» (Зухруф Сүрөсү, 23) деген каапыр коомдорго окшоп, Кудайдан келген бир өкүм сыяктуу корголууда.

Бул эрежелер оңойу менен бузулбайт. Тамак жеш адебинен баштап жатуу убакыттарына, сүйүү жана урмат көрсөтүү калыптарынан баштап дос тандоого, конок тосууга чейинки бүт нерселер мурдатан аныкталган эрежелерге ылайык жасалат. Бул жалган динди тандаган жана бул жалган диндин адамы болуу жолунда алдыга жылган ар бир адам коомдун көпчүлүгү тарабынан кабыл алынган орток бир услупту жана мамилени кабыл алууга мажбур. Ал тургай бул мамилелердин чеберчилик менен аткарылышы бир жогорулук көрсөткүчү катары кабыл алынат. Тандоолор Аллахтын ыраазычылыгына ылайык эмес, «адам болуу» дини койгон, чыныгы эмес, жалган өлчөөлөргө ылайык жасалат. Бул адашкан көз-караш «адам болуу» динин тутунгандардын кыял-жорук жана мамилеринде кеңири масштабдуу бузулууларга себеп болгон. Төмөндө булардын эң белгилүүлөрү жалпысынан анализ кылынмакчы.

1- ЖАСАЛМА КЫЙМЫЛ-АРАКЕТ, МАМИЛЕЛЕР

Ислам дининдеги ак пейилдүүлүк, табигыйлык жана чын көңүлдүүлүк ордуна «адам болуу» дининде табигыйлыктан абдан алыс, ар бири атайын ылайыкташтырылган жана убакыт ичинде адамдын кыялынын бир бөлүгү абалына келген жасалма мамиле жана кыймыл-аракеттер бар.

«Адам болуу» динине тиешелүү адам мындай туура эмес түшүнүктүн натыйжасы болгон бул жасалма кыймыл-аракет жана мимикалары, жасалма сөздөрү менен эң башында эле өзүн байкатып койот. Мындай жасалма мамиле жана кыймыл-аракеттердин баары белги берүү, көңүл буруу, өзүн көрсөтүү, кызыкчылык көздөө сыяктуу белгилүү максаттарды көздөп жасалат.

Белги берүү

«Адам болуу» дининде сезимдер көбүнчө сөз аркылуу эмес, көз-караш жана кыймыл-аракет аркылуу билдирилет. Мунун себеби адамдын көптөгөн сезимдерин апачык билдирүүнүн намысыма тийет деп ойлоп, бой көтөрүшү. Ушул себептен сезимдерин кыймыл-аракет жана мамилелери менен белги кылып, билдирет. Мындай кыймыл-аракет бузуктуктары «адам болуу» дини адамынын кулк-мүнөзүнүн негизин түзөт. Ачуулануу, жүзүн бузуу, кызгануу, тууроо, суктануу сыяктуу сезимдер көбүнчө ушундай кыйыр жолдор менен билдирилет.

Ачуусу келгенде эшикти катуу жабуу, ачууланганын билдире турган көз-караш менен кароо, эч жооп бербестен жолун улантуу, ачууланганын билдирүү үчүн үнүн мүмкүн болушунча кысып сүйлөө «адам болуу» дининдеги адамдын сезимдерин билдирүү кыймыл-аракеттеринин кээ бирлеринен. Көбүнчө ачык жана чын көңүлдөн сүйлөп билдирүү ордуна белги берүү аркылуу билдирүү жолу тандалат.

Ислам дининдеги акылдуулуктун, табигыйлыктан ордуна «адам болуу» дининде кыймыл-аракеттерде төмөндүк (туурамчылык) өкүмчүлүк кылат. Достор арасындагы талаш-тартыштарда ачууланып, башын буруу, сүйлөбөй койуу, эшикти катуу жаап сыртка чыгуу, кокустан артына бурулуп ал чөйрөдөн айрылуу, кабак чытуу жана муну белгилүү бир мөөнөткө улантуу сыяктуу үн-сөзсүз каршы чыгуу аракеттери, күлкүлүү нерселерге атайлап күлбөй койуу, узатылган суроого угуп туруп жооп бербөө же тескери жоопторду берип маңдайындагы адамды тажатуу сыяктуу туурамчы, көнүмүш кыймыл-аракеттер булардын кээ бирлери.

Өзүн өйдө көрсөтүү жана башкаларды басынтуу

«Адам болуу» динин кармангандар эртеден кечке тынымсыз бири-биринен өйдө болууга, колдорунан келишинче маңдайындагы адамды басынтууга аракет кылышат. Себеби маңдайындагы адамды басынтканда гана өзүм өйдө болом деп ойлошот.

Ачуулуу жана терс көрүнүү, абдан көп жумушу бардай болуп, башкаларга убакыт бөлө албачудай көрүнүү сыяктуу мамилелер көбүнчө фирма ээси же жогорку кызматтагы адамдар тарабынан карамагында иштегендерге карата жасалат. Маңдайындагы адамды адам ордуна койбогонун көрсөткөн мамиледе болуу да - «адам болуу» дининде кадимки кабыл алынган мамиле түрлөрүнөн. Коом ичинде сүйлөп жатканда белгилүү адамдарды гана карап сүйлөө, белгилүү адамдарды ал чөйрөдө жок сыяктуу мамиле кылуу да «адам болуу» дининин басынтуу иш-аракеттеринен. Маңдайындагы адамга тиешеси бар экенин билип турган бир тема жөнүндө сөз кылып жатканда, ага маани бербегенин көрсөтүү үчүн аны карабастан, жанындагыларга сүйлөө да көп жасалган мамилелердин бири.

Маңдайындагы адам бир теманы түшүндүрүп жатканда, анын жүзүнө карабастан колундагы иши менен алектенүүсүн улантып, мүмкүн болушунча көңүл бурбаган сыяктуу мамиле кылуу, ал сураган суроого угуп туруп жооп бербөө «адам болуу» дининде бир аброй белгиси катары кабыл алынат жана жогору боло алуунун, кээ бир нерселерден «өйдө» экенин көрсөтүү жолдорунун бири катары кабылданат. Көңүл бурбаган сыяктуу көрүнүү бир басынтуу ыкмасы катары жашоонун ар кайсы баскычында абдан тыкандык менен ишке ашырылат. Мисалы, салам берилген адам болуу абдан маанилүү. Маңдайындагы адамдын биринчи салам беришине абдан маани берилет. Саламды укмаксан болуу да маңдайындагы адамды басынтуу ыкмасы катары колдонулат. Ал эми Куранда билдирилген ахлак көрсөткүчү болсо такыр башкача:

«(Силерге) бир салам айтылганда, силер андан коозураак кылып салам бергиле же ошол даражада жооп кайтаргыла...» (Ниса Сүрөсү, 86)

Бир катар жасалма аракет жана мамилелер менен башка адамдардан өйдө болууга, өзүнүн кемчиликтерин жашырууга аракет кылуу – бул бир гана Аллахка жана акыретке толук ишенбеген адамдарда байкалган бир көз-караш бузуктугу. Аллахты зарыл деңгээлде аңдап-түшүнө албаган «адам болуу» дининин адамдары, бир гана Аллахка ишенип таянган жана Аллахтан башка эч нерседен тартынып коркпогон момундардын тескерисинче, дайыма коркуу, бейпилсиздик, тынчсыздануу жана кыял-жорук бузуктугу ичинде жашашат. Башка адамдардын алдында уят болуу, төмөн болуп калуу, басмырлануу, башкалардын көңүл бурбай калышы сыяктуу тынчсыздануулар бул адамдардын күнүмдүк жашоолорунда маанилүү бир маселе болот. Ушул себептен, өз ичтеринен буга каршы өз ойлорунда бир коргонуу механизмин иштеп чыгышат. Бул алардын эң маанилүү алсыздыктарынын бири. Көбүнчө коомдун ичинде мындай алсыздыктарын жаап-жашыруу үчүн «эң жакшы коргонуу – бул кол салуу» сыяктуу туура эмес бир логика менен аракет кылышат.

«АДАМ БОЛУУ» ДИНИН ЖАШАГАН АДАМДАРДЫН

КЫЙМЫЛ-АРАКЕТ БУЗУКТУКТАРЫ: «БОЙ КӨТӨРҮҮ»

(УРМАТТУУ АДНАН ОКТАРДЫН КАНАЛ 35ТЕГИ

(ИЗМИР) ТҮЗ МАЕГИ, 1-февраль 2009-ж.)

АДНАН ОКТАР: Фараондор, Немруттарда да бул нерсе бар, адамдын бой көтөрмөйү бар. Ал бүт денени каптаганда адам акылдан азат. Аң-сезими жабылат. Шайтандашат, Дажжальдар, Фараондор жана Немруттардын өзгөчөлүгү ушундай. Кээде адамдарда да болот, ал. Б.а. ал дене башкаруусун жоготот, акылдан азат адам, бой көтөрүү жана өзүн жакшы көрүү себебинен. Аны контролдой албайсың, андан соң аң-сезими толук жабылгандай болуп калат. «Толук көбөт» дейт Саид Нурси Азреттери, б.а. бүт денеси толук көбөт дейт. Бой көтөрүүдөн жиндиге айланат, өзүн жакшы көрүүдөн. Бүт нерседе өзүн жакшы көрөт, ар бир пикирим туура деп ойлойт, бар ушундай адамдар, билбейм сиз жолуктуңузбу? Б.а., «бүт нерсени мен билем», «эң жакшы мен билем», «эң акылдуу менмин», «эң сонун мен сүйлөйм», «эң туура анализди мен жасайм, туура жыйынтык чыгарам», «менден өйдө жок» деген пикирдегилер бар. Чынында болсо Аллах айтат, шайтандан Аллахтын коргоосун сурайм, «Ар бир билүүчүдөн жакшыраак билүүчү бирөө бар» дейт. Бирок ал адамдын ою боюнча болсо, эң жакшы билүүчү ал гана.

Башкалардын көңүлүн буруу

Көпчүлүк чогулган чөйрөлөрдө адамдардын көңүлүн бура алуу, бар экенин сездирүү, өзүн көрсөтүү максатында колдонулган жасалма кыймыл-аракет жана мамилелерден эң кеңири тараган түрлөрү төмөнкүлөр:

Чөйрөгө терс кыймыл-аракеттерди кылып, өзгөчө көрүнүүгө, өзүн өзгөчө көрсөтүүгө аракет кылуу, көңүлдүү, чын пейилдүү бир чөйрөдө оор басырыктуу болуп көрүнүү, аз сүйлөө же олуттуу болуш керек болгон бир чөйрөдө жеңил ойлуу кыймыл-аракеттерди жасоо... Окуяларга ашыкча реакция көрсөтүү же ашыкча көңүлкош мамиле кылуу аркылуу башкалардын көңүлүн бурууга аракет кылуу. Ичинен күйүп жатса да, бир окуяны абдан сабырдуу кабылдаган сыяктуу көрүнүү. Кыймыл-аракеттерин кокус өзгөртүү, күлүп жатып кокустан эч себепсиз эле олуттуу болуп калуу же тынч турган жеринен кокустан ар кандай кыймылдарды жасап баштоо, каткырып баштоо. Кадимкидей сүйлөп жатып эле бир заматта услубун обу жок өзгөртүү, мисалы үнүн көтөрүү же ашыкча эле кысып сүйлөп баштоо. Ошол эле учурда мимикаларын жана колунун кыймылдарын обу жок өзгөртүү. Өзгөчө калыпта отуруп, туруу көргөзмөлөрүн жасоо. Ушундай жолдор менен башкалардын көңүлүн өзүнө дайыма бурдурууга аракет кылуу. Бирөө ага көңүлүн бурганга чейин ага жакындык көрсөтпөө, андан соң ага маани берүү, ага чын пейилден мамиле кылган, жакындык көрсөткөндөргө көңүлкош мамиле кылуу, бой көтөрүү менен кароо, ага көңүл бурбаган, аны басынткандарга жагынууга, алардын көңүлүн бурууга аракет кылуу...

Көп адамдуу чөйрөлөрдө көңүл буруу үчүн колдонулган ыкмалардын кээ бирлери болсо төмөнкүлөр: «өзүн абдан жумушу көптөй көрсөтүү», «өзүн ооруп, кыйналып жаткандай көрсөтүү», «атайылап ката жасоо, проблема чыгаруу», «көрбөгөн бир нерсесин көргөн сыяктуу болуп баяндоо»... Ага маани берилбеген же көңүл бурулбаган чөйрөлөрдө башкалардын көңүлүн буруу үчүн же башкалардан айырмалуу жана өзгөчө бир мамиле көрө алуу максатында өзүн көрсөтүү да бул ыкмалардын бири. Мындай көрсөтмөлөрдүн баары рол ойноого таянат. Бир канча мисалдар берели:

Калп эле таң калгандай, ачуулангандай, сүйүнгөндөй же жактыргандай болуп көрүнүү, буларды көрсөтүүчү мимика жана кыймыл-аракеттерди жасоо. Каштарын көтөрүү, каштарын чытуу, жаман кароо, ишарат менен кароо, эриндерин чүйрүү, көздөрүн кысуу ж.б... Каршы чыккан кыймыл-аракеттерди жасоо, мисалы, бир темада өзү да ошол эле пикирде болгонуна карабастан, атайылап каршы чыгуу сыяктуу...

Билинген кээ бир өзгөчөлүктөргө ээ болгонуна карабастан, булар жөнүндө атайылап сөз кылбай, башкалардын сөз башташын күтүү, бул өзгөчөлүктөрү айтылганда болсо жөнөкөй болуп көрүнүү, жана ушундайча башка айтылбаган, билинбеген көп артыкчылыктары бар, бирок уялчаактыгынан айта албай жүргөн сыяктуу болуп көрүнүү.

Кызыкчылык күтүү

Чын көңүлдөн жасалбаган, жасалма кыймыл-аракеттерди кылуунун себептеринин бири – адамдардан күтүлгөн ар кандай кызыкчылыктар. Жактырбаган, бирок бир кызыкчылыгы болгон бир адамга жагынууга аракет кылуу, кошоматчылык кылуу, ар бир мүмкүнчүлүктө ага көрүнүүгө аракет кылуу, башчысына же директоруна карата жасалма урмат көрсөтүү, шарттар өзгөргөндө болсо эч уялбастан «сатып кетүү» «адам болуу» динин тутунгандардын көз-карашы боюнча кадимки эле нерсе болуп саналат.

Мындан тышкары, тартынуудан улам же корккондуктан чындыкты айта албоо жана муну бүт адамдарга укук берүү, демократ болуу сыяктуу калп сөздөр менен жашырууга аракет кылуу да көп жасалган кыймыл-аракеттерден.

Өзүн көрсөтүү

Билгиле, дүйнө жашоосу жалаң гана бир ойун, «жагымдуу бир алаксуу», бир кооздук, өз араңарда бир мактануу, мал-мүлк жана бала-чаканы «көбөйтүү каалоосу» гана... (Хадид Сүрөсү, 20)

Жогорудагы аятта «адам болуу» дининин маанилүү бир өзгөчөлүгү болгон мактануу жана өзүн көрсөтүү аракетинин адамдар арасында канчалык кеңири тараганына көңүл бурулууда. Ислам дининде жашоонун эң негизги максаты – бул Аллахтын ыраазычылыгына жете алуу, ал эми «адам болуу» дининде болсо жашоонун эң негизги максаты – бул адамдардын ыраазычылыгына жете алуу. Ушул себептен «адам болуу» дининде өзүн көрсөтүүнүн мааниси зор. Чөйрөсү тарабынан жактырылган, суктанылган же урмат көрсөтүлгөн адам болуу бүт нерседен маанилүүрөөк болот. Бул жалган динде адамдар чөйрөлөрү үчүн кийинишет, чөйрөлөрү үчүн сүйлөшөт, үй жасалгалашат, кесип тандашат, китеп окушат. Бул нерселерди кылуудагы эң негизги максат – бул адамдардын урмат-сыйына, суктануусуна жете алуу. Мисалы, китеп саткан дүкөнгө барып, китеп алууда эң кызыккан темадагы китепти эмес, эң көп сатылган китепти карашат. Кайсы китепти окуганда мактанганга болооруна жана учурдун модасына кайсы китеп ылайыгыраак экенине карашат. Себеби бул жерде китеп окуунун максаты бир нерселерди үйрөнүү, маалымат алуу же өзүн өнүктүрүү эмес, максат - чөйрөсүнө баяндап бере турган бир нерселерди табуу.

Көп адамдар баласын тарбиялаганда анын сабырдуу, толеранттуу, ыймандуу, мээримдүү, жоомарт бир адам болушу үчүн аракет кылуунун ордуна, туура эмес болсо да чөйрөсү тарабынан кадыресе кабыл алынган өзгөчөлүктөргө ээ болушу үчүн аракет кылышат. Мисалы, эң атактуу мектепке киргизе алуу үчүн аракет кылышат, таланты болбосо да пианино курсуна жөнөтүшөт, досторуна мактануу үчүн гана балдарынын «апа» деген сөздүн ордуна «мами», «мама» сыяктуу эне тилинде колдонулбаган сөздөрдү колдонушун каалашат, баласынын бой көтөргөн адам болуп чоңойушун кадыресе көрүшөт. Себеби «адам болуу» дининде бала абдан маанилүү бир «мактануу» темасы болуп саналат. Баласынын жакшы бир окуу жайында окушу, бир канча чет тил билиши, сулуу болушу, жакшы кийиниши, досторунун арасында популярдуу болушу же таланттуу болушу ата-эненин чөйрөдөгү кадыр-баркы үчүн абдан маанилүү. «Адам болуу» дини маектеринде ата-энелер балдарынын канчалык бой көтөрбөгөн, жөнөкөй, боорукер же жумшак экенин эмес, адамдар көз арта турган жогоруда айтылган өзгөчөлүктөрүн айтууну туура көрүшөт. Ошондуктан балдарынын ахлагына эмес, көрүнүшүнө көңүл бурушат.

Мактануу темаларынын дагы бир түрү – бул «суктандыра турган бир үй» ээси болуу. Адамдар үй тандоодо өзүнө ыңгайлуулугуна эмес, чөйрөлөрүнүн көз-карашына маани беришет. Кайсы жерде жана канча кабаттуу болсо, кандай пейзаждуу, канча метр квадрат болсо аларды көбүрөөк абройлуу кылаарына карашат. Үйүнүн ичин да толугу менен чөйрөлөрүнүн көз-карашына ылайык жасалгалашат. Башка түс көңүлдөрүнө жакса да, мода болгон түстү тандашат. Креслолор абдан ыңгайсыз болсо да, кымбат баалуу жана көз арттыра турган болсун деп гана ошондойлорун сатып алышат. Атактуу бир адиске кылдырдык деп мактануу үчүн гана эч жакпаган келбетте үйүн жасалгалаганга мажбур болушат. Көп убактысы үйүндө өткөнүнө карабастан, мынчалык көп акча короткон бөлмөсү эскирип, көрүнүшү начар болуп калбасын деп конок келбеген учурларда ал бөлмөгө эч кимди киргизишпейт. Ал тургай кээ бир адамдар эмеректердин үстүн материалдар менен жаап, өздөрү башка кичинекей бир бөлмөдө жашашат. Т.а. үйүнүн бир жарымын мактанууга, элге көрүнүүгө, бир жарымын болсо жашаш үчүн колдонушат.

Мактануу адамдар үчүн ушунчалык чоң бир каалоо болгондуктан, эң жакын көргөн адамдарына да сөзсүз мактангылары келет. Муну эң жакшы ишке ашыруунун бир жолу – бул конок чакыруу. Келген адамдарды көргүсү келген үчүн эмес, бир гана аларга «өздөрүн көрсөтүү» үчүн конок чакырышат. Чакыруунун ар бир майда-чүйдөсү ушул максатта даярдалат. Тамактар да даамына жараша эмес, бай көрсөтүү өзгөчөлүгүнө жараша тандалат. Бул жерде максат коноктордун бул тамактан ырахат алышы эмес, максат алардын бул тамакка коротулган акчага көз артышы. Мындай чөйрөдө бүт адамдар бири-биринин кийимине, бут кийимине, сумкасынын маркасына, эмеректерге, тагынган баалуу таштарына же колдонулган атырларына карашат.

Конокко келгендердин бардык сөздөрү «мактануу жарышын» элестетет. Маектерде бүт адамдар бир темада өзүн көрсөтүүнү каалайт. Аялдар башка өлкөлөргө жасаган саякаттары, барган өлкөнүн сулуулуктары, кызматчы табуунун кыйынчылыктары, сатып алган кийимдеринин маркалары, чачтарачтары, зергерлерге заказ кылган жасалгалары жөнүндө сөз кылышып, өздөрүн көрсөтүүгө жана башка аялдарды басынтууга аракет кылышат. Эркектер жумушунда жетишкен ийгиликтери, чөйрөсүнүн көп болушу, экономика жана саясий темалардагы жоромолдору же бир теманы абдан жакшы билген адамдай болуп айткан сунуштары менен алдыга чыгууга аракет кылышат. Ошондуктан, мындай «адам болуу» дини маектеринде чын жүрөктөн, ысык жакындык, достуктун жаралышы эч мүмкүн эмес. Чынында эле мындай коноктор коноктон кайтканда, артта калгандарды сындоо менен кечени жыйынтыкташат. Маектешкен адамдарынын жасалмалыгынан, мактанууларынан аябай тажашканын, үй ээсинин табитинин жок экенин, үйдүн жасалгасынын начар, тамактардын даамсыз экенин айтышат. Натыйжада «адам болуу» дини өкүмчүлүк кылган мындай меймандыктан абдан тажаган, сыгылган жана кыйналган абалда кайтышат.

Калп билерман, акылдуу көрүнүү

«Адам болуу» дининде жашаган бир адам Куранда билдирилген акыл жана түшүнүк кескиндигинен абдан алыс. Ошого карабастан, бул адамдар өз акылдарын абдан жакшы көрүшөт жана башка адамдардан өздөрүн абдан акылдуу элестетишет. «Адам болуу» дининин адамы бүт адамдарга бүт темаларда пикир бере ала турган бир акылга ээмин деп ойлойт. Оңдон солдон уккан жарым-жартылай, ар кимден уккан нерселерди башынан өткөргөн окуяларынан өз оюнча чыгарган жыйынтыктарына аралаштырып, чоң бир жашоо тажрыйбасына ээмин деп ойлошот. Бүт адамдарга ар бир мүмкүнчүлүктө бул тажрыйбасын далилдөөгө аракет кылат. Бул жерде акыл, мээ, ахлак жана маданият сыяктуу өзгөчөлүктөр экинчи планда калат. Эң маанилүү шарттардын бири – бул адамдын жашы. Мындай калп жогорулукка «мен сенден көп кийим жыртканмын», «мен канча иштерди кылып жүргөндө сен жаш бала болчусуң» сыяктуу сөздөр менен басым жасалат.

Пикир айткан, өзүнчө билерман болгон адамдын кандайдыр бир темада жаңылганы байкалса да, аны мойнуна алган учуру абдан аз кездешет. «Адам болуу» дининин адамы жаңылууну, ката кылууну, жаңылганынын билинип калышын эч каалабайт. Себеби эң негизгиси - натыйжа алынышы, чындыктын, тууранын табылышы эмес, көбүнчө өз комплекстеринин канааттанышы.

Мындай чөйрөдө чоңойгон балдарда да кичинекей жаштан баштап мындай өзгөчөлүктөр орун алып баштайт. Мисалы, маданияттуу, интелектуалдуу, бай, бирок Ислам ахлагынан алыс бир түзүлүшкө ээ бир үй-бүлөнүн баласы көбүнчө калп билерман, калп акылдуу, адамдарды басынткан, өзүн бүт темаларда туура жана жетиштүү деп ойлогон бир кыялга ээ болот. Кичинекейинен эле «чоңойуп кайра кичирейгендей» бир көрүнүшү болгон мындай жаш балдар, Ислам ахлагы менен тарбияланбаса, бул негизсиз кулк-мүнөздү өмүр бойу өздөрү менен алып өтүшөт.

«АДАМ БОЛУУ» ДИНИН ЖАШАГАН АДАМДАРДЫН

КЫЙМЫЛ-АРАКЕТ БУЗУКТУКТАРЫ

«ЭГОИСТТИК ЖАНА ӨЗҮМЧҮЛДҮК»

(УРМАТТУУ АДНАН ОКТАРДЫН БҮЙҮКХАБЕР МАЕГИ, 12-декабрь 2008-ж.)

АДНАН ОКТАР: Материалисттик-дарвинисттик көз-караш өзү менен бирге эгоист жана өзүмчүл маанайды, башкача айтканда, өзүмчүлдүк философиясын алып келет. Мен кутулайын, башкалар эмне болсо ошол болсун, мага тийбеген жылан миң жыл жашасын деген түшүнүк өнүгөт. Эгоизм абдан коркунучтуу нерсе. Абдан тынчсыздандыруучу бир нерсе. Өзүмчүл коомдор, өзүмчүл адамдар. Өзүмчүл топтор эгоист мамиле кылышкандыктан, дайыма өз кызыкчылыктарын гана көздөшөт. Натыйжада албетте мыйзамды тебелешет. Укукту тебелешет, сулуулук, сүйүү, боорукердик, мээрим, урмат сыяктуу сезимдерди эч керексиз деп ойлошот. Ошондуктан азыр дүйнөдө болуп жаткан экономикалык кризис да болгон күчү менен ушул себептин негизинде өнүгүп жатат. Адамдар абдан тобокелдүү болушса, Аллахка тобокел кылышса, бүт нерседе бир жакшылык көрүшсө, мээримдүү болушса, коңшусун өзүнөн көбүрөөк коргоп колдошсо, «коңшусу ач кезде ток болгон бизден эмес» сөзүн, Пайгамбарыбыз (сав)дын бул сонун сөзүн сонун бир ахлак эрежеси катары көңүлдөрүнө түйүшсө, такыр башка бир чөйрө болот. Мисалы, садака берилбей жатат, зекет дээрлик эч мүмкүн эмес, чындыгында болсо Мусулмандар жакырларды колдошу керек, адамдарга жакшылык кылышы керек. Өзгөчө карыздарды кечишет, карыздардын кечилиши абдан маанилүү. Жана коркуп, амбиция кылып бир нерсе чогултушпайт, алтын, күмүш, акча жыйнашпайт, аны Аллах жолунда колдонушат, себеби Аллахтан келээрин үмүт кылышат. Ошол себептен азыр бир кысылуу болду бүт дүйнөдө. Себеби бардык адамдар акчаларын сактап жатышат, баары алтын күмүшүн сактап жатат, эч ким өндүрүш жасагысы келбей жатат, бүт адамдар коркуу жана тынчсыздануу менен натыйжаны күтүп жатат. Мындай болбойт. Бул бир коллапс, башкача айтканда, толугу менен бир кыйроо. Бул бир оору.

(УРМАТТУУ АДНАН ОКТАРДЫН ЧАЙ ТВдеги ТҮЗ МАЕГИ, 28-февраль 2009-ж.)

АДНАН ОКТАР: ... мисалы улгайган нурдуу бир чоң атага да, туурабы, ага мээрим менен мамиле кылат, жолдон өтүшүнө жардам бергиси келет, колунда оор бир буюму бар болсо аны алгысы келет, автобуста орун берет. Бирок динсиз тарбияланган, эгоист, өзүмчүл тарбияланган бир адам улгайган бир адам көрдүбү, көзүн буруп сыртты карап баштайт. Мисалы, жолдо баратса көзүн бурат, мисалы адам эңкейип, кыйналып баратат, сен болсо арстан сыяктуу күчтүүсүң, ал колдорунан пакеттерди, «ата, каерге чейин десеңиз, алып барып берейин» де, туурабы, урмат жана сүйүү көрсөт, адам ушулардан бактылуу болот. Аллах ага ошондо күч-кубат берет, бакыт берет, кубаныч берет. Өзүн ал жерде акылдуу элестетет, чындыгында болсо ал заалымдыктын, өзүмчүлдүктүн азабына ошол замат кабылган болот. Ошол замат анын таягын жеген болот.

Тең салмаксыз, кокус кыймыл-аракеттерди жасоо

«Адам болуу» дининде адамдардын тең салмаксыз тараптарынын болушу кызык жана кадыресе кабыл алынат. Ушул себептен көп адамдар өздөрү абдан нормалдуу бир кулк-мүнөзгө ээ болгонуна карабастан, атайын «тең салмаксыз» кыймыл-аракеттерди жасайт. Себеби бул чөйрөсүндөгү адамдар арасында урмат көрүшүнө жана аброй топтолушуна себеп болот. «Адам болуу» дининин мындай туура эмес түшүнүгү себебинен башкалардын көңүлүн буруу үчүн өз жанын коркунучка салгандар да болушу мүмкүн. Өзгөчө жаштар досторуна мактануу жана адамдар суктансын деп акылсыздык менен эр жүрөктүк көргөзмөлөрүн жасашат. Мисалы, машинасын катуу айдашат. Абдан кооптуу бир жерде алдындагы машинадан өтүүгө аракет кылат. Атайылап алдында келе жаткан машинаны көздөй айдап, акыркы мүнөттө башка тарапка буруп жиберет. Өз жашоолорун да, башка адамдардын жашоосун да көзгө албай, өзүн «жиндидей эр жүрөк, өлүмдөн да коркпойт» деп айттыргылары келет. Чынында болсо бир адам түпкүрүндө өлүмдөн коркпогондуктан эмес, «адам болуу» дининин таасиринде калгандыктан, мындай аракеттерге барат. Бирок унутпоо керек, машинаны акылдан азгандай ылдамдык менен айдап, бир эр жүрөктүк көргөзмөсү жасаган бир жаш жигит дал ошол учурда бир кырсыкка кабылса, жүзүндөгү ал көпкөндүк жоголуп, абдан корккон бир жүзгө айланат. Жардам сурап, өлбөш үчүн дуба кылып баштайт. Ал кезде «адам болуу» дини толугу менен өз таасирин жоготот жана анын ордуна Аллах коркуусу келет.

«Тең салмаксыз» көрүнүүнүн башка бир ыкмасы болсо – башкалар корккон, тартынган, ошондуктан, суктанган бир адам боло алуу үчүн кээ кээде ачуусун жеңе албаган адамдай болуп көрүнүү. Бир нерсеге ачууланганда, муштумун түйүп, дубалды уруу, айнекке муштуму менен уруп колун канатуу, жүзүн колдору менен жаап бир мөөнөткө чейин өзүн басуу, ошол замат алкоголь ичип баштоо - «адам болуу» динине ылайык жасалган белгилүү кыймыл-аракеттерден. Ал тургай көп адамдар «менин жинди тарабым бар» же «караңгы бир тарабым бар, бирок кээ кээде чыгат» сыяктуу сөздөрдү айтып, өздөрүн жарым жинди көрсөтүү менен адамдар арасында абройлуу болууга аракет кылат.

Адамдын жашоосун коркунучка салган кээ бир спорт түрлөрү да көбүнчө бул имиджди жаратуу үчүн жасалат. Көп адамдар жаракат алуудан, майып болуп калуудан же өлүмдөн коркконуна карабастан, чөйрөсүнө мактануу үчүн гана мындай спортторго барышат. Бул тарабынан «адам болуу» дини кадыресе, нормалдуу акылга ээ адамдарды да анормалдуу кыймыл-аракет жасоого жана оорулуу бир кулк-мүнөзгө мажбурлаган болот.

Эпсиз, жөндөмсүз болуп көрүнүү

«Адам болуу» дининде бай адамдар колунан жумуш келбеген адамдар болушу керек деген бир туура эмес ишеним бар. Мындай ишенимдин логикасы мындай пикирге таянат: бай адамдардын кара күч талап кылган жумуштарын кыла турган кызматчылары болот. Мисалы, тамактарын өздөрү жасабайт, ашчылары бар. Үйлөрүн өздөрү тазалашпайт, тазалык кызматкерлери бар.

Кийимдери айрылганда, өздөрү тигишпейт, бир буюм сынганда аны жерден жыйнаштыруу үчүн өздөрү аракет кылышпайт, бир жерге барыш керек болгондо адрести айдоочуга берип койуп, жолду табууну ага таштайт, соода-сатыкка өздөрү барбайт, үйгө чакыртышат, ооруганда докторду үйгө чакырат, оорукана процедураларынын эмнелер экенин билишпейт. Машинасы бузулса, дөңгөлөгү жарылса, кандайдыр бир буюмуна зыян келсе, буларды оңдоо үчүн сөзсүз жанындагы кызматкерин жумшашат. Бул нерселердин баары бай адамдарга тиешелүү жашоо калыбы. Ушул себептен башкалардын жардамы менен жашоого көнгөн мындай адамдар өздөрү жумуш жасап үйрөнүүгө аракет кылышпайт.

Мындай көз-караш өзүн бай кылып көрсөтүп, мактангысы келген көп адамдын чынында колу абдан эптүү болгонуна карабастан, «жөндөмсүз туурамчылыгын» жасашына себеп болот. Ушул себептен өзгөчө аялдар арасында «колу көнгөн эмес, эч нерсе билбеген адам» болуп көрүнүү абдан кеңири тараган. Мисалы, бир жаш кыз чындыгында билсе да, «мен чай демдегенди билбейм, мен такыр тамак жасай албайм, өмүрүмдө ашканага кирип бир тамак даярдаган эмесмин, мен эч тиккенди билбейм, бүгүнкү күнгө чейин колума ийне-жип кармабадым» сыяктуу сөздөрдү айтышынын түпкү себеби ушунда. Ушундай жол менен бүт ишин башкасына кылдырганга мүмкүнчүлүгү бар, бай бир адам болуп көрүнүүгө аракет кылышат.

Жактырбоо

Бир адам бир буюмду эмне үчүн жактырбайт жана ага маани бербейт? Себеби анын колунда андан жакшыраагы бар. Мисалы, сарайда жашаган бир адам бир квартираны жактырбай, анын жасалгасын сындашы мүмкүн. Бирок жеркепеде жашаган бир адам үчүн кооз бир квартира чоң бир сарайга окшошот. Себеби ал мындан бир топ жаман шарттарда жашап жатат.

Бир адам башка бир адамдын акылын эмне үчүн жактырбайт? Себеби өзүн андан акылдуураакмын деп ойлошу мүмкүн. Бир адам башканын пикирин эмне үчүн жактырбайт? Себеби өзүнүн жакшыраак пикирлери бардыр. Бир адам башка адамдын кылган ишин эмне үчүн жактырбайт? Себеби өзүн ал ишти жакшыраак кыла алам деп ойлоп жаткандыр. Ошондуктан, бир нерсени жактырбоо көбүнчө ал нерсенин жакшыраагы менде бар деген мааниге келет.

Ушул себептен чөйрөлөрүнө бүт нерсенин эң сонунуна ээ адамдай болуп көрүнүүнү каалагандар көргөн нерселеринин эч бирөөсүн жактырышпайт. Ал тургай жактырышса да, муну байкатышпайт, бир кемчилик таап сөзсүз сындагысы келет. Мисалы, достору менен бирге бир люкс ресторанга барган бир адам өмүр бойу мынчалык люкс бир ресторанга барбаган болсо да, ал жердин тамактарында же жасалгасында же болбосо официанттарынын кыймыл-аракетинде бир кемчилик табууга аракет кылат. «Менимче тамактары анчалык жакшы эмес эле, көрүнүшү начар эле, жасалгасы начар экен» сыяктуу сөздөр менен сындоо аркылуу мындан алда канча жакшы жерлерди көргөм деген көрүнүштү жаратууга аракет кылат.

Жаш кыздар өздөрүнөн сулуураак бир кыз көрүшкөндө, сөзсүз ал адамда бир кемчилик таап өздөрүнүн өйдө экенин көрсөткүсү келет. Мисалы, чачтарынын сулуу экенине ишенген бир кыз өзүнөн сулуу бир кызды көргөндө, «чачтары кандай, чачтарынын өрүмү эч жарашпаптыр же чачтары суюк окшойт» сыяктуу сөздөр менен сындап түпкүрүндө өзүнүн сулуураак экенин көрсөтүүгө аракет кылат. Мойну узун бир кыз өзүнөн мойну бираз кыска, бирок сулуу бир кызды көргөндө ошол замат «бойу кыска» сыяктуу сөздөр менен ал кызды басынтууга аракет кылат.

«Адам болуу» дининин мындай туура эмес түшүнүгүнөн улам бир адамдын өзүнөн өйдө көргөн, акылдуураак, сулуураак, таланттуураак деп көргөн бир адам жөнүндө анын мындай өзгөчөлүктөрүн мактаган бир негизде сөз кылганын көрбөйсүз. Мисалы, бир гезит кабарчысынын өзү теңдүү башка бир кабарчыны мактаган, өзүнөн акылдуу көргөн же анын пикирлеринин, услубунун жакшыраак экенин баяндаган бир макаласын көрүү абдан кыйын. Бир ырчынын өзүнө тең деп көргөн башка бир ырчыны макташы, анын сулуураак жана таланттуураак экенин айтышы абдан сейрек кездешет. Көбүнчө, тескерисинче, бул адамдардын бири-бирин абдан сындашканын көрөсүз. Мисалы, бир психолог башка психологдун сунуштарын жактырбайт, бир диета адиси башка адистин ыкмасын сындайт, бир телевизор алып баруучусу башка алып баруучулардын сөзсүз бир кемчилигин табат. Мунун себеби – бул өзүнүн талантын, акылын же даражасын өйдө коюу аракети.

2- СҮЙЛӨӨ БУЗУКТУКТАРЫ

Сүйлөө адамдардын ой-пикир, көз-караш жана сезимдерин, каалоолорун тышкы дүйнөгө билдиришине, бири-бири менен кеңири байланыш курушуна жардамчы болот. Ал эми «адам болуу» дининде болсо сүйлөө бул негизги максаттан алыстап, «адам болуу» дининин адамынын бузук психологиясын сыртка чыгаруу куралы абалына келген. «Адам болуу» дининдеги адамдын бардык комплекстери, кыял-жоругундагы бузуктуктар, психологиялык проблемалары, маанайы ал сүйлөп жатканда ортого төгүлөт. Көп адамдар өзүн сыртка чыныгы абалынан башкача жана өйдө көрсөтүүнү каалайт. Мындай өзүн көрсөтүү болсо, кыймыл-аракеттер аркылуу болгон сыяктуу эле, көбүнчө сүйлөө аркылуу да ишке ашырылат. Бул бөлүмдө «адам болуу» дининдеги адамдардын сөздөрүн услуп, мазмун, кыймыл-аракет, мимика жана башка өзгөчөлүктөрү тарабынан карайбыз.

«АДАМ БОЛУУ» ДИНИН ЖАШАГАН АДАМДАРДЫН

КЫЙМЫЛ-АРАКЕТ БУЗУКТУКТАРЫ

«ТАБИТСИЗДИК ЖАНА ТУУРАМЧЫЛЫК ТҮШҮНҮГҮ»

(УРМАТТУУ АДНАН ОКТАРДЫН КРАЛ КАРАДЕНИЗдеги ТҮЗ МАЕГИ, 6-март, 2009-ж.)

АДНАН ОКТАР: Кээде ушундай адамдарды көрөм, чындап эле табитсиз жана сабатсыз, бирок кулагына сөйкө таккан, чачын өзгөчө жасалгалаган, футболка кийген, сөздөрдү өзгөчө чоюп чоюп сүйлөйт, кызыктай бир сүйлөө калыбы чыгарышыптыр, жаңы. Бир кызыктай. Сөздөрдү созуп сүйлөп, кулагына волкманбы эмне, ошондон тагып алган, бир кыймылдарды жасап жүрөт. Ультра модерн көрүнүштө, өз оюнда, бирок толугу менен сабатсыз жана табитсиз. Мен чачын жасалгалаганына каршы эмесмин, же кыскартышына. Көңүлүнө жагып атса, кылсын. Футболка кийишине да, волкман тагышына да. Көңүлүнө жакса, кылсын. Бирок муну менен модерн болдум деп ойлоп жатышы абдан караңгылык. Себеби модерн болуу – бул сүйүү толо болуу, мээримдүү, боорукер болуу, башкалардын көңүлүнө кароо, сөздү ойлонуп сүйлөө, сөзүнүн каякка бараарын билүү, тазалыкка көңүл бөлүү, башка адамдардын тынчын албоо, Жаратуучу себебинен жаратылгандарды сүйүү, гүлдөргө, өсүмдүктөргө, балдарга, сулуулуктарга, бүт нерсеге суктануу, аларды коргоо, окуялардын ички тараптарын көрүү – мына ушул – модерн, заманбап болуу.

Жасалма жана чын көңүлдөн чыкпаган сөздөр

«Адам болуу» дини – бул бир «калыптар» дини. Адам бул калыптарды кабыл алып, ишке ашырса гана, коом тарабынан кабыл алынып, урмат көрөт. Адамдардын мамилелеринде абдан маанилүү бир орду болгон сүйлөөнүн да бул жалган динде өзүнө тиешелүү сансыз калыптары бар. «Адам болуу» дининде сүйлөнгөн сөздөр да чөйрөгө жана абалга жараша бул калыптардан тандалып катарга тизилиши аркылуу куралат. Сүйлөп жаткан адамдын ал сөздөрүн чындап жүрөгүнөн сезип сезбей жатышы эч маанилүү эмес. «Адам болуу» дининдеги адамдын жүрөгүндө сезгендери менен сыртка айткан сөздөрү эки башка болгондуктан, башкача айтканда, ичи-сырты бир болбогондуктан, бир мааниде «эки жүздүүлүк» кылган болот. Кадимки бир адам үчүн эки жүздүүлүк канчалык уят нерсе болсо да, «адам болуу» динин жашаган бир адам мындай абалга кабылганын байкабайт дагы.

Адам «адам болуу» дининде жаман көрүп турса да сүйгөн сыяктуу көрүнүүнү, сүйүп турса да маани бербеген сыяктуу болуп көрүнүүнү, маани бербей турса да урмат көрсөтүүнү, кайгырбаса да кайгырган сыяктуу, кубанбаса да кубанган сыяктуу болуп көрүнүүнү, каалабаса да каткырып күлүүнү же ыйлоону, эч таасирленбесе да абдан таң калган сыяктуу болуп көрүнүүнү үйрөнөт. Шартка жараша бул үйрөнгөндөрүн ишке ашырат.

Жанындагылар да ушундай абалда болгондуктан, жасалмалыкты жектешпейт, кадыресе кабыл алышат. Кезек аларга келгенде алар да ошондой жасалма кыял-жорук көрсөтүүдөн тартынышпайт. Жасалма сүйлөө түрлөрүнүн кээ бирлери төмөнкүлөр:

Окуяларды баяндап жатканда көбүрөөк көңүл бура алуу үчүн аша чапкан бир услуп колдонуу. Жөнөкөй бир нерсени маанилүүдөй, маанилүү бир нерсени болсо жөнөкөйдөй баяндоо. Сүйлөп жатканда, сөздүн эне тилдегиси бар болсо да, башка тилдеги сөздөрдү колдонуп, чет тил билгенин көрсөтүү...

Билбеген бир темада сөз болуп жатканда, байкатпастан билген сыяктуу көрүнүү, ал тема жөнүндө билген бир нерсесин кошумчалап, бул теманы толугу менен билчүдөй болуп көрүнүү. Баяндалган нерселер эч таасир этпесе да, жасалма обу жок реакция берүү жана ичинен сезбесе да таң калган, жактырган, сындаган, кайгырган, тастыктаган, колдогон сөздөрдү колдонуу. Мисалы, чынында таң калбаса да, «шок болдук», «абдан таң калыштуу», «ай ишенбейм»... сыяктуу сөздөрдү айтуу.

Булардын көпчүлүгү ичинен сезгендиктен улам айтылбайт. Чынында маңдайындагы адам да бул сөздөрдүн жасалма экенин билиши мүмкүн. Бирок эң негизгиси – бул калыптардын орду ордунда усталык менен колдонулушу. Башкасы маанилүү эмес. Жасалмалык жана эки жүздүүлүк «адам болуу» дининде ушунчалык табигый абалга келгендиктен, ушунчалык сиңгендиктен, адамдар ачык сөздүү, ичи-сырты бир, чын көңүлдөн сүйлөгөн бир адамга кабылса, анын мындай өзгөчөлүгүн таң калаарлык бир окуя сыяктуу сөз кылышат. «Адам болуу» дини жашалган чөйрөлөрдө адам жасалмалыкта канчалык ийгиликтүү болсо, коом ичинде ошончолук ийгиликтүү болот. Коомдо адамдар суктанган кызмат орундарына жеткен көп адамдарга көңүл бурулганда, бул эрежелерди ишке ашырууда абдан усталык кылганы байкалат. Эркектерде иш карьерасында бир көтөрүлүү куралы болгон жасалма сөздөр аялдарда дос, курдаштар арасында бир мактануу себеби катары колдонулат. Күйөөсүнүн кызмат орду, байлыгы, балдарынын мектептеги абалы, эс алууга барган жерлери, коомдук мамилелери жана иш-аракеттери аша чабуу менен баяндалат. Жасалма сүйлөө түрлөрүнө мисал катары төмөнкүлөрдү да саноого болот:

Бир адамдын тамашаларына, туура эмес болуп калбасын деп же андан тартынгандыктан же ага жагынуу үчүн зордукча күлүү, каалабаса да жасалма каткыруу. Ачуусу келгенде ашыкча сый бир услупка өтүп, ачууланганын үн тону менен билдирүү да «адам болуу» дининде көп кездешкен кыймыл-аракет бузуктуктарынын бир түрү.

«АДАМ БОЛУУ» ДИНИН ЖАШАГАН АДАМДАРДЫН

КЫЙМЫЛ-АРАКЕТ БУЗУКТУКТАРЫ

«ЖАСАЛМАЛЫК»

(УРМАТТУУ АДНАН ОКТАРДЫН КАЧКАР ТВдеги ТҮЗ МАЕГИ, 12-март, 2009-ж.)

АДНАН ОКТАР: «Адам болуу» дини коомдун көп бөлүгүндө бир туугандарыбыз жолуккан бир чындык. Ашыкча жасалмалык, ашыкча жасалма сөздөр, б.а. табигый болбоо. Мисалы, бирөөгө жолугат, «ай-ий, сен каяктарда жүрөсүң, мен сени аябай сагындым.» Аллах жолуктурду, алхамдүлиллах деп айт, чын көңүлдөн бир маек болот. Кайра кайра «чындап абдан кубандым, чындап абдан бактылуу болдум.» Калп айтып ишендирүүгө аракет кылып жаткан сыяктуу. Ант ичет мисалы, ант ичем абдан кубандым дейт. Кайгырышың керек беле, албетте сүйүнөсүң, ушул сыяктуу жасалма, өзүн зордоп айтылган сөздөрдү айтып жатам да. Бул коомдун көп бөлүгүндө адамдарды тынчсыздандырган, жасалма сүйлөө услубу. Чын көңүлдөн сүйлөгөн адамдар да бар. Бул болсо адамга бейпилдик, ырахат берет. Чын көңүлдөн, жүрөгүндөгүн айтат. Бирок жасалма адамда, эртерээк мунун сөзү токтосо, түгөнсө деп ойлойт адам. Мындай сүйлөө калыбына чыдоо абдан оор. Бул жерден да түшүнсө болот адам, эгер ичинен сыгылып атса демек ал «адам болуу» дининде, бирок чын көңүлдөн жана көңүлү ырахат жактырып угуп жатса анын сөздөрүн, анын бар экенинен бейпилдик сезсе, анда ал «адам болуу» дининде эмес, иншаАллах.

(УРМАТТУУ АДНАН ОКТАРДЫН КАНАЛ 35теги (ИЗМИР)

ТҮЗ МАЕГИ, 14-февраль 2009-ж.)

АДНАН ОКТАР: Мисалы абдан жасалма, бир театр артисти сыяктуу акылсыз мимикалар, акылсыз услуп жана бир ыр окуп жаткан сыяктуу услуп. Ушундай кызыктай адамдар болот, абдан жасалма кыймыл-аракеттерди жасайт жана кызыктай бир шоу жасайт, шоуну эске салган абдан кызыктай бир услуп менен баяндайт динди. Жакшылап карагандар, бираз акылын башкаргандар ошол замат байкашат. Акылсыздык менен, дин жөнүндө сөз кылганда атайын бир услуп талап кылынган сыяктуу, көздөрү менен бир чекитти карап, бир нерселерди жасайт, аркасында жеңил бир музыка, чыйылдаган сыяктуу. Булардын кандай зарылчылыгы бар? Дин апачык чындыктын дал өзү.

Чындап көңүл ачып жаткандыгы адамдын да жүзүнөн байкалат. Баары эч бактылуу эмес. Бири-бирине, баарын аруулаймын да, бирок көпчүлүгү бир шоу көрсөтүшөт жана бактылуулук шоусу сыяктуу бир нерсе бул.

Бош жана максатсыз маектер

«Адам болуу» дининин маектериндеги эң белгилүү өзгөчөлүк – бул маектердин бош жана максатсыз болушу. Адамдардын 90%ынан көп бөлүгүндө «жөн эле, сүйлөшүп туруу үчүн эле сүйлөшүү» кааланбаган бир кыймыл-аракет абалына келген. Натыйжа чыкпай турган, калыптанып калган белгилүү темалар мындай бош маектердин негизин түзөт. Мындай маектердин мазмуну абдан кенен. Мындай маектер «адам болуу» дини адамынын күнүмдүк жашоосунун маанилүү бөлүгүн ээлейт. Маектердин көп өзгөрбөгөн калыптанган ачылыштары бар: «Дүйнөнүн эч жеринде жок...», «Европалыктар, башка улуттар мындай кылбайт...», «24 саатта...» деп башталган маектер, «мен өкмөт башчысы болгонумда...», «биз адам болбойбуз...», «алардын баары менин жанымда чоңойду...» сыяктуу маектер менен узайт, кеңейет, бир темадан башка темага өтөт. Билинген же билинбеген ар түрдүү темада пикир билдирүүгө багытталган маектер да көп кездешет. Эч кандай натыйжа чыкпаган, чыгарылса да эч кандай пайда алып келбеген мындай маектер көбүнчө жанындагы адамдарга пикир, көз-караш, жоромол ээси экенин сездирүү комплексине таянат.

Эч нерсе чечпей турган жана хикматсыз (терең мазмунсуз) маектер

«Адам болуу» дининде чындап маектешип, чечилиши керек болгон темалар да татаал жана чечилбей турган тарапка түртүлөт. Абдан кыска мөөнөттө чечиле турган маселелер сааттар бойу узайт. Маектер өз пикирин жактоо, өзүнүкүн бербөө жана өзүн көрсөтүүгө айланат. Жумуштук чогулуштар, достордун чогулушу, үй жашоочуларынын чогулушу дайыма ушундай көрүнүштөргө сахна болот. Хикматсыздык (сөздөрдүн кыска нуска болбошу) маектерди толук камтыйт. Теманы мазмундуу, хикматтуу, акылдуу бир негизде баяндоо эч мүмкүн болбойт. Себеби хикмат бир гана Аллах каалап, тандаган пенделерине берген бир артыкчылык. Бир Куран аятында мындай буйурулат:

Кимге кааласа хикматты ошого берет; шексиз ага хикмат берилгенге чоң бир жакшылык да берилген болот. Таза акыл ээлеринен башкасы сабак алып-ойлонбойт. (Бакара Сүрөсү, 269)

Куранда билдирилген акыл жана хикматка ээ болбогон «адам болуу» дининдеги адам бир канча сүйлөм менен түшүндүрүүгө мүмкүн болгон бир теманы кээде сааттар бойу түшүндүрө албайт. Кээде кыска мөөнөттө баяндала турган теманы атайылап узартып, «даамын чыгарат». Телевизордогу ачык маектерде абдан кыска мөөнөттө чечиле турган маселелер жөнүндө сааттар бойу талаш-тартыш жасалат, бирок эч кандай жыйынтык чыкпайт. Бул жөнүндө Куранда мындайча билдирилген:

Адамдардын арасында ушундайлар бар, билбестен туруп, Аллахтын жолунан адаштыруу жана аны бир оюн-күлкү кылуу үчүн сөздүн «бош жана максатсызын» сатып алышат. Мына ошолор үчүн басмырлоочу бир азап бар. (Локман Сүрөсү, 6)

«Адам болуу» дининде адам сөздү узатып, теманын маңызына эч кире албайт. Көп сүйлөгөнүнө карабастан эч нерсе түшүндүрө албайт. Керексиз кириштер, маанисиз байланыштар менен абдан жөнөкөй бир теманы да ичинен чыга албай турган бир абалга салат. Сөздөрүнүн арасына өзүнө көңүл бурууга, ой-пикирлерин маанилүү көрсөтүүгө же билимин, маданиятын көрсөтүп, мактанууга багытталган сөздөрдү колдонууга аракет кылат. Эң маанилүү темаларда да өзүн алгачкы планга, маек кылынган теманы экинчи планга койот. «Билгиле, дүйнө жашоосу жалаң гана бир ойун, «жагымдуу бир алаксуу», бир кооздук, өз араңарда бир мактануу, мал-мүлк жана бала-чаканы «көбөйтүү каалоосу» гана...» (Хадид Сүрөсү, 20) аятында кабар берилген өзгөчөлүктөр «адам болуу» дининин маектеринде абдан көп кездешет.

Буларга дайыма сөз талашуу, бири-биринин сөзүн бөлүү, теманы жарым токтотуп сөздү өз оюнда маанилүү көргөн башка бир темага буруу, орунсуз, билип билбеген бүт темага аралашуу сыяктуу кыймыл-аракеттерди да кошууга болот.

Ойлонбой сүйлөө

«Адам болуу» дининин маектеринде ойлонбостук көп кездешет. Айтып жаткан темасы же колдонгон услубу маңдайындагы адамды кызыктырбаса да муну байкабастан бирдей темпте сөзүн улантуу, мурда айтып берген нерсесин унутуп кайра кайра айтуу, бүт адамдар билген нерселерди аябай оригиналдуу бир теманы айтып жаткандай айтып берүү, убактысы тар бир адамды сөзгө тартып алагды кылуу «адам болуу» динине тиешелүү ойлонбой сүйлөөнүн эң белгилүү мисалдарынан. Ошондой эле, орунсуз жана жаман тамашалар маектердин андан да хикматсыз бир абалга келишине себеп болот.

Ойлонбой сүйлөө сүйлөө калыптарынын бири. Туура эмес түшүнүп калына турган сөздөрдү айтуу, сөздүн каякка, кимге тийерин эсептей албоо, сүйлөп жатканда орунсуз сүйлөө ушул топко кирет. Көбүнчө атайылап басынтуу же шылдыңдоо максаты болбогонуна карабастан, байкабастан айтылган сөздөр менен адамдарды капа кылуу «адам болуу» динине тиешелүү бир кыймыл-аракет. Көп адамдуу чөйрөлөрдө ал жердеги адамдардын ар түрдүү материалдык же денесиндеги кемчилик же майыптыктарын көңүлгө албастан, зарыл бир сөз да болбогонуна карабастан, бул темалар жөнүндө сөз кылуу ал адамдарга тийиши мүмкүн. Мисалы, чачы таз же бойу кыска же жакыр бир адамдын жанында мындай өзгөчөлүктөрү менен байланыштуу керексиз темалар жөнүндө сөз баштоо, басынта турган тамашаларды айтуу «адам болуу» динине тиешелүү ойлонбой сүйлөөнүн мисалдары арасында.

Урмат-сыйга туура келбеген абалда шылдыңчыл

сүйлөө

Кандай гана тема болбосун өзүнүкүн бербеген жана талашкан бир услуп менен сүйлөө «адам болуу» дининин өзгөчөлүктөрүнөн. Ошондой эле, үнүн көтөрүү аркылуу талаштарда жеңүүгө аракет кылуу өзгөчө берки адамга өз пикирин таңуулоонун бир зарылчылыгы катары колдонулат.

Өзүнүн жанында эле отурган адамдарга көңүл бурбастан, алар жөнүндө «бул», «булар» сыяктуу сөздөрдү колдонуу, маңдайындагы адамдын жүзүнө карабастан сүйлөө, тамаша менен сөзүн бөлүү, сөз тийгизүү да «адам болуу» дининде башка адамдарды басынтуу ыкмаларынан. Укканына карабастан, өзүн оор басырыктуудай көрсөтүү үчүн, узатылган суроолорго жооп бербөө, укпамыш болуу да кээ бир колдонулган ыкмалардан. Мындан тышкары, уккан нерсесин атайылап кайталатуу, түшүнүп туруп түшүнбөгөндөй болуу, бир адам бир нерсе айтып берип жатканда ага көңүл бурбаганын жана укпаганын байката турган абалда башка бирөө менен башка бир темада сөз баштоо да – урматсыз жана шылдыңчыл маек мисалдарынын кээ бирлери.

Бир адам айтып берип жаткан темага кызыкпаганын, маани бербегенин көрсөткөн сөздөрдү айтуу «ооба ооба туура айтасың», «ушул темп менен улант» сыяктуу... сөздөрдү колдонуу, мындан тышкары, жогорулук услубун колдонуу («берчи көрөйүн», «келчи бери көрөйүн» сыяктуу...) да бул темага бериле турган мисалдардын кээ бирлери.

Телефондук сүйлөшүүлөр

Телефондо сүйлөшүп жатканда, кадимки үн тону жана услубунан башкача бир үн тонун жана услупту колдонуу да «адам болуу» дининин өзгөчөлүктөрүнөн. «Ало» сөзүн турган жеринин статусуна жараша, башкача жасалма бир абалда айтуу, мисалы башчы же директор болгон болсо үнүн атайылап жоон жана ток бир тонго келтирип, жай жана ашыкча олуттуу бир услуп менен телефонго жооп берүү сыяктуу.

«Адам болуу» дининде телефон менен сүйлөшүп жатканда байкалчу башка аракеттер төмөнкүлөр: бетме-бет сүйлөшкөндө кенен айта албаган нерселерди телефондо кубаттанып айтуу, кызыкчылыгы болгон бирөөнүн телефон чалышын күтүп телефондун жанында турганына карабастан, ал телефон чалганда ылдам жооп бербөө, көпкө чыңгырагандан кийин жооп берүү...

Бирөө менен сүйлөшүп жатканда айланасындагыларга каш көзүн кыймылдатып ишараттар берүү. Өзүн тааныштыруу жана коштошуу убагында жасалма калыптарды колдонуу, ачууланганын билдирүү үчүн аппаратты катуу коюу, сүйлөшүп жатканда ал адамды калп эле мактап, телефонду койгондон кийин ал адам жөнүндө жаман же шылдыңдаган сөздөрдү айтуу сыяктуу кыймыл-аракеттер да «адам болуу» динине тиешелүү.

Артынан уруштуруу жана ушак айтуу

Калем Сүрөсүнүн 10-13-аяттарында «адам болуу» динин тутунгандардын пас, төмөн аракеттери катары менен сүрөттөлөт. Ал аяттар төмөнкүлөр:

Ушулардын эч бирине баш ийбе (ээрчибе): Ант ичип турган, төмөн (пас адам). Болушунча (бирөөлөрдү) айыптап жамандаган, сөз ташыган. Жакшылыкка бут тосуусун уланткан, урушчаак, болушунча күнөөкөр (күнөөгө баткан). Орой, урматсыз жана да сөз тыңшаар. (Калем Сүрөсү, 10-13)

Аяттардын башында айтылган «болушунча айыптап жамандоо» «адам болуу» дининде көп кездешет. Бул шайтандык динди тутунгандар арасында адамдарга өз көзүнчө жакшы мамиле кылып, кийин аркасынан уруштурган адам модели абдан кеңири тараган. Эч ким бири-биринин кемчиликтүү, туура эмес тараптарын аны оңоо максатында сөз кылбайт. Ансыз деле башкалардын каталарын оңдоону көп адамдар каалашпайт. Бир адамдын кандайдыр бир катасы жөнүндө бир гана шылдыңдоо же ушактоо үчүн сөз кылынат.

«Адам болуу» дининде бир көңүл көтөрүү жана алаксуу темасы абалына келген ушак айтуунун коомдук жашоодо маанилүү орду бар. Коомдо мындай жаман кыял-жорук сындалып, андан баш тартуунун ордуна тескерисинче көбүнчө жактагандар байкалат. Куранда болсо бул жөнүндө мындай өкүм берилет:

Эй ыйман келтиргендер, күмөндөн (божомолдон) абдан качынгыла; себеби күмөндүн бир бөлүгү күнөө. Бири-бириңердин жашыруун тарабын изилдебегиле. Кээ бирөөңөр кээ бирөөлөрдү гыйбат кылып (жамандап) аркадан уруштурбасын, силердин бирөөңөр өлүү бир тууганынын этин жегенди жактырабы?... (Хужурат Сүрөсү, 12)

«АДАМ БОЛУУ» ДИНИН ЖАШАГАН АДАМДАРДЫН КЫЙМЫЛ-АРАКЕТ

БУЗУКТУКТАРЫ «БОШ МАЕКТЕР»

(УРМАТТУУ АДНАН ОКТАРДЫН КАНАЛ 35теги (ИЗМИР) ТҮЗ МАЕГИ,

1-февраль 2009-ж.)

АДНАН ОКТАР: Бош маектер канчалык кыйын, кандай оор, болгондо да жасалма бир адамдын бош сөздөрүн угуу, андай адамдарга көңүл бурсаңыздар дайыма нокдаун болушат. Акылы ордунда бир адам абдан кыйналып кетет андайдан. Эң сонун нерсе ал жерден чыгып кетүү. Ушак кылынып жатканда болсо ушак кылынып аткан адамды мактасаңыз, ушактаган адамдын ырахаттануусун тамагына тыгып койосуз, абдан жакшы болот. Үч беш мактоолуу сөздөрдү айтсаңыз, ушактын эч кандай мааниси калбайт ал үчүн.

3- ШЫЛДЫҢЧЫЛДЫК

Жасалмалык менен бирге шылдыңчылдык да «адам болуу» дининдеги адамдардын орток кыймыл-аракет бузуктуктарынан. Куранда апачык тыюу салынган шылдыңчылдыктын канчалык качынуу керек болгон кыймыл-аракет экендиги бир аятта мындайча билдирилет:

Аркадан (адамдарды) уруштуруп турган жана каш көз ишараттары менен шылдың кылган ар бир адамдын абалы оор (тозок)... (Хумаза Сүрөсү, 1)

Ал эми «адам болуу» дининде болсо бир адамдын мүмкүнчүлүк болгондо эч тартынбастан башка бирөөнү шылдыңдашына жана аны басынтышына тоскоол болгон эч кандай эреже жок. Тескерисинче, шылдың кылган адамга кошулуу бүт адамдарга жаккан бир абал. Шылдыңчыл жана басынтуучу кыймыл-аракеттерге төмөнкү мисалдарды берүүгө болот:

Бир коом ичинде жакын адамдары менен каш-көз ишараттарын жасашып, башка кээ бир адамдарды шылдыңдоо, коом ичинде адамдарды басынтуу максатында алардын каталарын, кемчиликтерин айтуу жана буларды шылдың темасы кылуу, адамдын денесиндеги өзгөчөлүктөрүн шылдыңдоо, маңдайындагы адамдын кемчиликтүү өзгөчөлүктөрүн ал адамды бул өзгөчөлүктөрүнүн тескерисин айтып мактоо менен шылдыңдоо.

Мындан тышкары азил-тамашалар менен же жаман ат жана сыпаттарды ыйгаруу аркылуу адамдарды басынтуу, көз-караш жана мимикалары менен адамдарды басынтуу, алдындагы адамды уят кыла турган абалда аны тууроо, услуп, үн тону жана тандаган сөздөрү менен алдындагы адамды басмырлоого аракет кылуу аркылуу өзүн өйдө көтөрүү, бирөө бир нерсе айтып жатканда анын кемчиликтерин жаңсап башка бирөөлөр менен күлүү, ал укпай турган абалда ал адам жөнүндө шыбырашуу сыяктуу аракеттер «адам болуу» дининде көп кездешет.

Мындан тышкары, чөйрөдө ката же кемчилик кетирген бир адамды жалпылай шылдыңдоо, көңүл көтөрүү үчүн көңүлүндө кири жоктугу же жакшы ниети менен таанылган бир адамга атайылап тийишип, анын ар бир аракетинен, ар бир сөзүнөн шылдыңдай турган бир нерселерди чыгаруу, жактырбаган, басынткысы келген бир адамды атайылап көпчүлүккө таянып басынтуу да «адам болуу» дининин өзгөчөлүктөрүнөн. Чындыгында болсо Куранда шылдыңчылдык, басынтуу, кошумча ат ыйгаруу сыяктуу аракеттер абдан катуу эскертилип, тыюу салынган:

Эй ыйман келтиргендер, бир коом (башка бир) коомду шылдыңдабасын, балким алар булардан жакшыраактыр; аялдар да аялдарды (шылдың кылбасын), балким алардан жакшыраактыр. Өз напсиңерди (өзүңөрдү өзүңөр) бөлүп-басынтпагыла жана бири-бириңерди «начар ылакаптар (тагылган аттар) менен» чакырбагыла. Ыймандан кийин фасыктык (бузукулук) кандай жаман. Ким тообо кылбаса, мына ошолор заалымдардын дал өзү. (Хужурат Сүрөсү, 11)

4- МААНИ БЕРБЕСТИК, КАМЫРАБАСТЫК

«Адам болуу» дининин эң негизги пайдубалдарынын бири – бул маани бербестик. Себеби бул жалган динде маани бербестик акыл, талант жана жеке адамдык жогорулугун көрсөтүү ыкмасы катары колдонулат. Адамдар абдан өзгөчө, маанилүү жана баарынан өйдө бир адам болуп көрүнүүнүн жолу «маани бербестик» деп ишенишет. Ушул себептен өзгөчө жаштар арасында маани бербеген кыймыл-аракеттер кеңири тараган.

Бир лицейдин эң популярдуу кыздарын же эркектерин элестетиңиз. Көбүнчө бул адамдарда жөнөкөй, бүт адамдарга сүйүү, урмат көрсөткөн жана ысык бир мамиле байкай албайсыз. Себеби сонун ахлактын эң маанилүү өзгөчөлүктөрү болгон мындай кыймыл-аракеттер караңгы коомдо уят нерседей кабыл алынат. «Адам болуу» динин тутунгандар арасында популярдуу боло алуу үчүн мүмкүн болушунча бой көтөргөн жана маани бербес (дөңгөч) болуш керек. Баарына салам бербөө, ага гана салам берилген адам болуу болсо абдан маанилүү. Сүйүү көрсөтүүчү эмес, бир гана ага сүйүү көрсөтүлгөн адам болуу да. Чөйрөсүндөгүлөргө маани бербегендей болуп көрүнүү, бир адам чын көңүлдөн бир мамиле жасаганда, суз мамиле кылуу, жакын бир канча досу менен гана жакын мамиледе болуп, башка бүт адамдарга маани бербөө да мындай анормалдуу кыймыл-аракеттерге мисал болот.

Маани бербестиктин дагы бир тарабы бар. «Унутуп коюу, бейкапар болуу» катары билинген бул тарап коомдун дээрлик бүт тарабына жайылган. Мындай маанайдагы адамдар коркунучту байкашпайт, байкашса да акылсыздык менен маани беришпейт. Себеби «адам болуу» дини коркунучка карата бейкапар мамиле кылууну бир артыкчылык катары көрсөтөт. Ушул себептен караңгылыкта камырабастыктан келип чыккан өлүмдөр, майыптыктар, ооруга чалдыгуулар абдан көп кездешет. Мисалы, кабели ток ура тургандай болуп эскирип калган бир аппаратты оңдоонун ордуна «көңүлгө алба, биз мындай нерселерден коркпойбуз» деп, ушул бойдон колдоно берүү маани бербестик, камырабастыктын бир көрсөткүчү. Же болбосо электрдик ток бөлгүчү эскирип, от чыгып кетүү коркунучу бар бир үйдө жашагандардын «эч ойлонбо, бул үй – бекем үй, эчтеке болбойт» сыяктуу сөздөрдү айтып мындай коркунучка маани бербеши... Ал тургай адамдардын көпчүлүгү «биз эски адамдарбыз, бизге эчтеке болбойт» деп жылдар бойу докторго барышпайт, ооруганда эч дарыланбайт. «Адам болуу» дининин мындай камырабастыгы себебинен денесиндеги ракты, шишикти, вирустарын билбестен жашаган жана ал оору аныкталганда болсо өлүмдүн эшигине келип калган адамдар абдан көп.

Мындай маани бербестик себеп болгон дагы бир коркунуч болсо – бул чөйрөгө зыян берүү ыктымалдыгы. Мисалы, кээ бир адамдар 3-4 жашындагы балдарын «эчтеке болбойт» деп үйдө жалгыз калтырып коюшат. Келгенде болсо баласынын мешке жабышканын же газды ачкандыгы үчүн майып болгонун же болбосо дары ичип же терезеден кулап кетип өлүп калганын көргөн адамдар да көп. Мындай кабарлар дайыма гезит барактарына чыгат. Бирок «адам болуу» дининин маани бербестиги бул жерде да көрүнөт. Бул кабарларды окуган адамдар мындай окуяга мен кабылбайм деп ишенгендиктен, андай кылыгын уланта беришет.

Караңгылык ахлагында «бейкапардык» ушунчалык жайылгандыктан, адамдар бири-биринен дайыма «ойлонбо, көңүлүңө алба, эчтеке болбойт» сыяктуу сөздөрдү угушат. Ал тургай, бул диндин бузуку түшүнүгүнөн улам адамдар кандайдыр бир коркунучка каршы чара көрүүдөн же чара сунуштоодон уялышат. Себеби коркок деген айып тагылат. Мисалы, өрт коопсуздугу начар ири ишканада иштегендердин керектүү каражаттарды алып келүүсүн суранышы же эскирген лифттин жаңыга алмаштырылышын суранышы абдан кыйын. Себеби мындай кылса ал жерде иштеген башка адамдар, чоң бир ыктымалдуулук менен, бул адамга коркок адамга мамиле кылгандай мамиле кылышат. Чынында болсо акылсыздык менен «өзүн далилдөө» аң-сезими менен жасалган мындай камырабастыктардын жыйынтыгы көбүнчө бул адамдардын зыянына натыйжаланат.

Бирок бул жерде маанилүү бир нерсени айта кетүү керек. Албетте бир коркунучка кабылганда, ашыкча паника болуу, бир заматта өзүн жоготкондой даражада коркууга кабылуу сыяктуу мамилелер туура эмес. Аллах адамдарга Куранда тобокелдүү болууларын, т.а., оор кырдаалдарда, коркунуч абалдарында да Аллахка ишенип, таянышы керек экенин буйруган. Бул темадагы кээ бир аяттар төмөнкүдөй:

Момундар бир гана ушундай адамдар, Аллах эскерилгенде жүрөктөрү титирейт. Анын аяттары окулганда ыймандарын көбөйтөт жана бир гана Раббилерине тобокел кылышат. (Энфал Сүрөсү, 2)

Айткын: «Аллах биз үчүн жазгандарынан башка, бизге сөзсүз эч нерсе келбейт. Ал биздин Мевлабыз. Жана момундар бир гана Аллахка тобокел кылышсын.» (Тообо Сүрөсү, 51)

... Ким Аллахка тобокел кылса, Ал ага жетиштүү. Албетте Аллах Өз буйругун аткарып-ишке ашыруучу. Аллах бүт нерсе үчүн бир өлчөө кылган. (Талак Сүрөсү, 3)

Жана (Аз. Йакуб) айтты: «Эй балдарым, жалгыз бир эшиктен кирбегиле, башка башка эшиктерден киргиле. Мен силерге Аллахтан эч нерсе бере албайм (кетире албайм). Өкүм бир гана Аллахтыкы. Мен Ага тобокел кылдым. Тобокел кылгандар бир гана Ага тобокел кылышсын.» (Йусуф Сүрөсү, 67)

Жогорудагы аяттан байкалгандай, Аз. Йакуб (Жакып) балдарына «тобокелдүү болгула» деп кеңеш берүүдө, бирок ошол эле учурда «чара кабыл алгыла» деп да эскертүүдө. Ыкластуу бир Мусулмандын мамилеси да ушундай болушу керек. «Адам болуу» дининин зарылчылыгы болгон маани бербестик, камырабастык да, Аллах жаман деп билдирген тобокелсиздик да туура эмес. Адам ар бир жолуккан коркунучка каршы акылын колдонуп, чара көрүшү керек, бирок ошол эле учурда Аллах кааламайынча, эч кандай коркунучту токтото албашын билип, Раббибизге өзүн тапшырып, тобокел кылышы зарыл.

5- ЗААЛЫМДЫК

«Адам болуу» дини коомго абдан айоосуз жана адамгерчиликсиз бир система алып келет. Ушул себептен адамдардын көпчүлүгү чөйрөсүнө эч кам көрбөгөн жана мээримсиз болушат. Натыйжада адамдардын күн сайын бир канча жолу көңүлү чөгөт, сынат, жүрөгү сыгылат. «Адам болуу» дининин заалымдыгы себебинен абдан ачуулуу, стресстүү, азап толо жашоо жашашат. Бүт адамдарга абдан шайыр жана ачык-айрым көрүнгөн адамдардын да дээрлик баары кечинде төшөккө жатканда сааттар бою ыйлаган, ичинен терең стресске кабылган адамдар. Себеби коомдун көп бөлүгүнө «адам болуу» дини өкүмчүлүк кылат жана бул жалган дин алып келген ар бир мамиле жана ар бир мимика адамдар үчүн, өздөрү да ошол нерсени кылып жатышса да, абдан оор бир азап.

Мисалы, материалдык абалы жакшы (анча бай) болбогондуктан жумушуна күн сайын бир эле кийим менен барууга мажбур болгон бир адамды элестетели. Бул адам үчүн күн сайын бир эле кийимди кийип жүрүү көп азап берет. Себеби сөзсүз айланасындагы адамдар бул нерсени өз араларында сөз кылышат, мындай абалдан улам ага маани беришпейт жана «бул кийим сенин үстүңдө айрылат окшойт», «сенин башка кийимиң жок окшойт» сыяктуу эч ойлонбогон, көңүлгө тийе турган тамашалар менен шылдыңдаган бир мамиледе болушат.

Бир жумушта, мектепте, эс алчу жайда, курста же адамдар чогулган кандайдыр бир жерде сөзсүз адамдардын аркасынан сүйлөгөн, аны сөз кылган бирөөлөрдүн болушун билүү да абдан азап берүүчү. Себеби адамдар сөзсүз алардын аркасынан сөз кылгандардын cөзүн бир себеп менен угат жана ушул себептен жүрөктөрүнөн чоң азап сезишет.

«Адам болуу» дининде адамдар абдан назик ыкмалар менен бири-биринин көңүлүн чөктүрүшү мүмкүн. Мисалы жаңы кийим кийген бир адамга «сонун кийим экен, бирок сага анча жарашпаптыр, кечээки кийимиң жакшыраак жарашкан» деп айтуу көбүнчө ал адамды басынтуу үчүн жасалат. Себеби «адам болуу» дининде мактоо, алкоо же жакшы нерселерди айтуу жок. Ушул себептен адамдар бири-биринин жакшы тараптарын макташпайт. Чачын башкача кылып жасаткан бир адамга абдан жагып турса да «бул да жарашыптыр, бирок мурункуң сага жакшыраак жарашчу» деп айтуу да «адам болуу» дининин көзөөчү услуптарынын бири. Бүт сулуулукта бир кемчилик табуу жана сонун нерсенин ордуна кемчиликтүү нерсени айтуу «адам болуу» дининин бир эрежеси. Мисалы абдан сулуу бир адамды «сулуу, бирок мындан сулууларды да көргөм», «сулуу, бирок бул жеринде кемчилик бар», «сулуу, бирок көздөрү жашыл болгондо, мындан да сулуу болмок экен» сыяктуу сөздөрдү айтып мактоодон качуу бул эреженин бир шарты.

Башкалардын каталары, кемчиликтерин айтып күлүү да «адам болуу» дининде жасалган бир заалымдык түрү. Мисалы бир адамдын көзүндөгү бузуктукту, ача болушун шылдың кылуу жана артынан «сени карап жатабы же мени карап жатабы, эч түшүнбөдүм», «көзүн түз карай албайм» деп каткырып күлүү... Одоно бир адамдын колуна бир нерсе берип жатып, «акырын ай, бекем карма» сыяктуу тамашаларды айтуу... Чачтары түшкөн бир адамга дайыма базардагы жаңы чыккан дарыларды санап күлүү, «жаңы чач эгүү ыкмаларын чыгарышыптыр, сени да жөнөтөлү», «бүгүн бир-эки чачың дагы түшкөн окшойт» сыяктуу тамаша-шылдыңдарын айтып өзүнчө каткыруу... Бою кыска бир адамга «төмөнкү тарапта аба кандай», «төмөндөн дүйнө кандай көрүнөт экен» сыяктуу караңгы сөздөрдү айтуу... Булардын баары «адам болуу» дининен чыккан зулумдук ыкмалары. Мындан тышкары, жыгылган адамга күлүп, аны шылдың кылуу, кийими айрылган бирөөнү шылдыңдоо, бир сөздү туура эмес айтып алган бирөөнү тууроо да бул жалган диндин заалымдыктарынын кээ бирлери.

Мындай абалдарда тамаша-шылдың кылынган адам да көбүнчө ага жасалган мындай тамашаларга «адам болуу» дининин мамилелерине ылайык жооп берет. Мисалы, таарынбады деп ойлошсун деп күлүп жооп берет. Бирок ичинен айтылгандардын азабын, кыйноосун сөзсүз сезет. Же ал да берки адамдын бир кемчилигин бетине айтат жана мындай жаман мамилелер эки тараптуу уланып кетет.